یکی از منابع مهم اقتصاد روستایی بویژه در مناطق شمالی ایران تالاب ها یا در اصطلاح عامیانه آب بندان ها میباشند که علاوه بر تأمین آب کشاورزی اراضی شالیزاری در زمینه های متعددی از جمله پروش و صید ماهیان گرم آبی، توسعه صنعت اکو توریسم ،تامین منابع آب سفره های زیر زمینی وهمچنین بعنوان زیستگاه میلیون ها پرنده مهاجر آبزی وکنار آبزی در فصول مختلف سال ضمن ایجاد اشتغال درآمدهای سرشاری را برای روستائیان عزیز فراهم می نماید. نقش آب بندان در تولیدات مربوط به بخش کشاورزی بسیار مهم می باشد بطوریکه به گفته کارشناسان 50 درصد تولیدات استان مازندران مربوط به این منابع آبی می باشد.برای پرداختن به اهمیت وجایگاه آب بندانها در توسعه خودکفایی اقتصادی بویژه در روستاها لازم است به برخی از مهمترین کارکردهای اقتصادی این منابع غنی اشاره گردد وآن عبارتند از:
1- تامین آب زراعی :
بر اساس آمارهای منتشره توسط سازمان جهاد کشاورزی بالغ بر 730 قطعه آب بندان بزرگ وکوچک درسطح استان مازندران با مساحتی بالغ بر 16 هزار هکتار تامین کننده ( 2/5 درصد مساحت استان) آب مورد نیاز بیش از 120 هزار هکتار از اراضی شالیزارهای استان می باشد . حجم آب ذخیره شده در این مخازن طبیعی بالغ بر 360 میلیون متر مکعب می باشد .بررسیهای کارشناسان کشاورزی موید این مطلب است که به ازای هر هکتار آب بندان ۵ تا ۶ هکتار زمین شالیزاری آبیاری می شود.
2- پرورش ماهی
یکی دیگرکارکردهای اقتصادی آب بندانها پرورش ماهیان گرم آبی است که از منابع ارزشمند تولید ثروت قلمداد می گردد. در این زمینه وبر اساس آمار منتشره از سوی مسئولان سازمان جهادکشاورزی استان در برخی سال ها میزان صید ماهیان گرمابی در آب بندان ها بیشتر از صید ماهیان در دریای خزر بوده است. برای مثال تنها در استان مازندران سهم تولید ماهیان پرورشی در آب بندان ها نسبت به ماهیان گرمابی استان ۸۲ درصد و نسبت به ماهیان گرمابی کل کشور حدود ۲۵ درصد است.تولید ماهی در آب بندان های استان مازندران در سال ۱۳۸۶ بالغ بر ۲۴ هزار تن اعلام شده است.
3- پناهگاه حیات وحش پرندگان مهاجر
از سوی دیگر پوشش های گیاهی، مأمن مناسبی برای ایجاد پناهگاه و امنیت پرندگان و شرایط خوبی برای آشیانه سازی و زادآوری انواع پرندگان، پستانداران و گونه ای موجودات بی مهرگان آبزی است. کارشناسان 247 نوع پرنده مهاجر را شناسایی کرده اند(همشهری آنلاین) که به حدود 450 آببندان مازندران مهاجرت می کنند. مهمترین این سکونتگاه ها بگفته کارشناسان محیط زیست استان میانکاله ، فریدونکنار، زرینکلا، سیدمحله ،لاریم می باشد که باید جدی گرفته شود. متاسفانه شکار بی رویه آنان ودلسوزیهای غیر مسئولانه باعث شد تعداد پرندگان مهاجری مثل قو سفید،فلامینگو، مرغابی از 70 هزار بال در دهه گذشته به 5 هزارکاهش یابد.(دکتر کهرم، همشهری آنلاین)
4-توسعه گردشگری
آب بندان ها یکی از اصلی ترین دلایل جلوگیری از مهاجرت جوانان روستایی به شهرها می توانند باشد. به نظر بنده در صورت مدیریت درست بر این دریاچه ها باید فرصت مناسبی برای رونق صنعت اکو توریست(طبیعت گردی) فراهم گردد.اهمیت توسعه اکوتوریسم زمانی نمایان می شود که بدانیم متوسط سفر 50 درصد اکوتوریست های جهان بین 8 تا 14 روز است و براساس آمارها هر اکوتوریست به طور متوسط بین یک هزار تا یک هزار و 500 دلار درآمد ارزی به ارمغان می آورد اگر این آمار با آمار و حجم بالای توانمندی های اکوتوریستی ایران واستان مازندران بویژه بر اساس طبیعت بکر ودست نخوره مازندران سنجیده شود ، آن گاه پی می بریم که ایران قادر است تا چه مقدار ارز از طریق توسعه اکوتوریسم عاید کشور کند
همانطور که مستحضرید در لاریم نیزحدود 300 هکتار آببندان وجود دارد که متاسفانه درطول سالهای اخیر به آن توجه جدی نشده است .این آبندانها با حجم آبگیری 5 میلیون متر مکعب توانایی تامین آب حدود 600هکتار از اراضی شالیزاری لاریم بزرگ را دارا می باشد ضمن اینکه انواع متعدد فعالت اقتصادی که که در ابتدای مطالبم ذکرکردم را دارا می باشد.
فلذا برنامه ریزی جهت ایجاد فرصت مطالعاتی پژوهشگران ، دوستداران محیط زیست وگردشگران داخلی وخارجی میتواند رونق اقتصادی منطقه را فراهم نمایند.اشتغال پایداری که میتواند منجر به کاهش مهاجرت جوانان به شهرها شده وبسیاری ازمعظلات اجتماعی ناشی از فقر وبیکاری را کاهش دهد.
به نظربنده در این مسیر باید خودکفایی اقتصادی را برای همه مردم لاریم فراهم نمود واین شدنی است اگر مشارکت همراهی واعتماد اجتماعی به افراد توانمند در عرصه مدیریتی حاکم گردد.آب بندان صرف نظراز نگاه ما به مسئولین دولتی برای جذب اعتبارات ، باید درقالب شرکتهای عام المنفع مردمی در لاریم مدیریت شود بطوریکه هر لاریمی بتواند درآن سهیم باشد.
نکته آخر اینکه اگر اندکی مسئولان محیط زیست با آینده نگری بیشتر وآموزش همگانی ،نظارت موثر تری بر کار شکارچیان غیر مجازداشته زمینه برای اشتغال پایدار فراهم خواهد شد.به نظر اینجانب احداث پایگاه زیست بوم طبیعی شمال کشور بمنظور مطالعه وانجام تحقیقات وپژوهشهای علمی توسط دانشجویان ،اساتید دانشگاه ومحققان میتواند در این مسیر کارگشا باشد ضمن اینکه بعنوان یک پارک طبیعی آبی جذب گردشگران برای طبیعت گردی میتواند نقش موثری در حفظ این منابع ارزشمند اقتصادی، حفظ محیط زیست واحیاء برخی گونه های نادرپرندگان مهاجرباشد.
محمدمدانلو
کارشناس ارشد جامعه شناسی
